1. Grodzisko (49°40'33.92" N, 22°37'48.97" E)
Grodzisko pierścieniowate z XI-XIII w. usytuowane jest na południowy zachód od wsi, ok. 1 km na południe od Kopystanki, w lesie "Grabnik" (zob. Miejsca). Niedaleko od grodu, na wschód znajduje się "cudowne źródełko", z którego wypływa potok Grabnik wpadający do rzeki Wiar. Podczas badań sondażowych przeprowadzonych w 1955 i 1957 roku na stanowisku znaleziono liczne ułamki naczyń wczesnośredniowiecznych pochodzących z przełomu X i XI w.
Wymiary grodu (118 x 43 m) świadczą o jego znacznej wielkości a tym samym dużej liczbie budowniczych i mieszkańców. Wschodnie i zachodnie stoki wzgórza, na którym usytuowane jest grodzisko, są bardzo strome. Stosunkowo łatwo dostępne zbocza przecięto rowami: południowym - o szerokości ok. 12 m i głębokości 3 m oraz północnym - o szerokości 4,7 m i głębokości 0,8 m. Na zewnętrznym łuku rowu od strony północnej widoczny jest podłużny nasyp o wysokości 0,8 m, przypuszczalnie pełniący niegdyś rolę wału. Szczyt wzgórza tworzy owalny majdan o wymiarach 98 x 56 m. Na majdanie nie zauważono wyraźnych śladów obwałowań, jedynie na jego południowym skraju widoczny jest niewielki garb - prawdopodobnie ślad po silnie rozmytym wale.
Grodzisko - rzuty
(źródło: Juliusz Marszałek - Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wyd. Stanisław Kryciński, Warszawa 1993)
Grodzisko (w centrum) - numeryczny model terenu (mapy.geoportal.gov.pl)
Według tradycji na grodzisku w lesie "Grabnik" stał niegdyś zamek (kasztel) i podobno jeszcze dziś można tam znaleźć resztki cegieł. Miejsce to nazywane jest Zamczyskiem. Jak twierdzą niektórzy jest tam bardzo głęboka studnia i podziemne przejście do Rybotycz. Informacje te należy jednak traktować jako lokalną legendę.
Więcej informacji: Mons Grodzysko, Wczesnośredniowieczna warownia w Kopystnie, "Kopyśno, st. 1 (Poland)"- film 3D.
2. Cerkiew, cmentarz, dzwonnica (49°40'58.94" N, 22°38'19.99" E)
Cerkiew obrządku wschodniego, prawosławnego istniała w Kopysnie przed 1408 r. o czym świadczy akt nadania wsi, w którym mowa o „cerkwi pw. Pokrowy Matki Bożej”. Nie jest wiadome, gdzie pierwotnie była zlokalizowana świątynia,
zwłaszcza że na najstarszej tzw. józefińskiej mapie topograficznej z lat 1779-1783 (zob. Kartografia archiwalna) oraz w opisie wsi nie ma wzmianki o jej istnieniu.
Gdyby było inaczej, autorzy mapy z pewnością fakt ten zarejestrowaliby, czego przykładem jest sąsiednia miejscowość Rybotycze, gdzie na mapie umieszczono symbole wskazujące na istnienie świątyni katolickiej i greckokatolickiej.
Prawdopodobne jest, że wspomniana w akcie nadania wsi cerkiew drewniana popadła w ruinę i w czasie sporządzania mapy józefińskiej jej nie było, a z uwagi na niewielką liczbę wiernych (Wg mapy w Kopysnie było około 30 domów mieszkalnych), nie zdecydowano się w tym czasie na jej odbudowę.
Pod koniec XVI w. parafie i świątynie prawosławne w wyniku ustaleń tzw. unii brzeskiej przeszły we władanie nowego kościoła greckokatolickiego, podporządkowanego władzom kościoła katolickiego. Kiedy to nastąpiło i jaki wpływ miał na to biskup Michał Kopystyński, tego nie wiadomo.
Pierwsza wzmiankowana cerkiew drewniana nie dotrwała do naszych czasów i niewiele o niej wiemy. Jak wynika z powyższych ustaleń, przez jakiś czas we wsi nie było świątyni, po czym na późniejszych mapach jej obecność jest już bezsporna. Musiało więc istnieć więcej drewnianych cerkwi, które pomimo remontów z powodu naturalnego rozkładu drewna trzeba było rozebrać i postawić nowe budowle, aż do 1821 r., kiedy to parafianie z Kopysna wznieśli istniejącą do dziś murowaną świątynię.
W różnych źródłach spotykamy często sprzeczne informacje (np. błędne daty) na jej temat. Najbardziej wiarogodnym źródłem wiedzy o cerkwi i jej historii jest
„Inwentar cerkownij doč. Kopistno” z 1928/29 r. dostępny w Archiwum Państwowym w Przemyślu
(zob. www.szukajwarchiwach.gov.pl)[16], który przedstawiono poniżej.
Cerkiew została wzniesiona na rzucie wydłużonego prostokąta z trójbocznym zamknięciem od wschodu. Od południa, niewielka nowsza zakrystia. Prezbiterium wydzielone arkadą. Sklepienie pozorne kolebkowe o łuku obniżonym. Dwa żyrandole szklane. Chór muzyczny drewniany, nadwieszony. Dach siodłowy kryty blachą, na nim wieżyczka na sygnaturkę z latarnią.
Ikonostas z połowy XIX w. namalowany w 1854 r. przez malarza cerkiewnego Józefa Lisikiewicza (ur. 1790 r., zm. 2 kwietnia 1874 r.), który osiedlił się w drugiej połowie XIX w. w Trójcy i mieszkał w domu pod nr 62.
Ołtarz murowany, antymenes z 27.01.1925 r.; tabernakulum drewniane, skromne, wewnątrz pozłacane. Zasłona w carskich wrotach czerwona.
Dwa ołtarze boczne o tradycjach barokowych (XIX w.). W 1929 r. na ołtarzach znajdowały się obrazy Maryi Niebieskiej oraz Zwiastowania Najświętszej Marii Panny a na ścianach cerkwi obraz Świętego Mikołaja i Opieki Najświętszej Bogurodzicy.
Dwa krucyfiksy – malowany oraz rzeźbiony o charakterze ludowym. Benedykcjonał pokryty blachą trybowaną.
W 1929 r. wewnątrz cerkwi były trzy ławki.
Więcej na temat wyposażenia cerkwi, w tym ołtarzy, sticharionów, naczyń i przyborów kościelnych, ksiąg liturgicznych i majątku cerkiewnego oraz innych spraw związanych z cerkwią znaleźć można w „Inwentar cerkownij doč. Kopistno” z 1928/29 r.
Chrzcielnica ufundowana w 1893 r. przez Piotra Krupę (ojciec Michała Krupy "Sadowego")
Dach cerkwi pokryto blachą w 1925 r.; w latach 1828–9 r. odnowiono i przedłużono budynek ku zachodowi; w latach 1927–29 wykonano podłogę z drewna. Podczas prac budowlanych natrafiono na stary grób jakiegoś duchownego pochowanego pod wcześniej istniejącą tu świątynią. Mógł nim być władyka Michał Kopystyński.
Po II wojnie światowej (lata 50.) cerkiew przeznaczona była do rozbiórki. Zapisano ją jednak jako kaplica cmentarna i w ten sposób ocalała.
Ocalała murowana cerkiew z kamienia polnego zaliczona jest do IV grupy zabytków - zob. Miejsca.
Cerkiew (1959 r.)
Cerkiew (1963 r.)
Według źródeł archiwalnych na początku XX wieku obok cerkwi istniała dzwonnica drewniana kryta blachą, wybudowana w 1903 r. Nie wiemy ile pierwotnie dzwonów na niej wisiało, ale wiadome jest, iż do 1926 r. posiadała jeden dzwon (mniejszy). Wcześniej mogło być ich więcej, lecz podczas I wojny światowej mogły zostać zarekwirowane przez austriackie władze na cele militarne. Pewne jest, iż w 1929 r. dzwonnica posiadała dwa dzwony, mniejszy i większy. Większy dzwon został zakupiony przez parafian z Kopysna w 1926 r. za 600 zł. Mniejszy dzwon, starszy od większego posiadał napis, którego fragment brzmiał: „W imię Ojca, Syna i Ducha św. ten dzwon, fundator Onufry Woron (?) za czasów batiuszki wielmożnego... Kopystna... prowizor Jakub Brylinski (tekst wymienia inne nazwiska i funkcje parafialne). Dzwonnicę drewnianą zastąpiła dzwonnica parawanowa murowana, która zachowała się do dziś i jak można sądzić po napisie na jej tynku, została wzniesiona w 1932 r. Dzwony z poprzedniej dzwonnicy przeniesiono do nowej i jak wynika ze źródeł archiwalnych w 1938 r. była zaopatrzona w dwa dzwony, które nie zachowały się do dziś. Podczas zawieruchy wojennej zostały ukryte przed najeźdźcą, lecz niewiadomo gdzie się znajdują. Jeden z dzwonów miał być wywieziony w kierunku m. Rybotycze i zatopiony, lecz trudno to potwierdzić. Obecnie dzwonnica z zachowanymi fragmentami mocowań (jarzmo) i pozbawiona dzwonów jest w stanie wymagającym remontu - zob. Miejsca.
Według danych archiwalnych z 1852 roku [4] , cerkiew (działka budowlana nr 29) była własnością Cerkwi greckokatolickiej, a dzwonnica i cmentarz wokół niej (działka nr 653) były własnością gminy (wsi) Kopysno i taki stan prawny trwał do czasu przejęcia nieruchomości przez Państwo polskie na mocy dekretu z dnia 28 września 1949 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 53, poz. 404 - isap.sejm.gov.pl).
Wykaz proboszczów i administratorów sprawujących posługę w cerkwi będącej filią parafii w Rybotyczach zawiera załącznik w "Dokumentach do pobrania" - Wykaz księży greckokatolickich z lat 1828-1939 [12].
Obecnie działka nr 70, na której znajduje się cerkiew, dzwonnica i cmentarz, jest własnością Skarbu Państwa reprezentowanego przez Starostę Powiatu Przemyskiego. Według ewidencji gruntów i budynków cerkiew jest w użytkowaniu Kościoła katolickiego w Rybotyczach, natomiast cmentarz jest zarządzany przez Gminę Fredropol.
Cerkiew wraz z dzwonnicą i cmentarzem zostały wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa podkarpackiego - nr rej. A-463 z dnia 1 grudnia 2010 r.
Fotografie cerkwi i dzwonnicy wykonane w latach 80. XX w. znaleźć można na stronach: pslava.info i us.archive.org.
***
Usytuowanie cerkwi i cmentarza według map z XIX i XXI wieku.
(Kolorem czerwonym z lewej i zielonym z prawej podano numery działek)
3. Dwór (49°40'46.43" N, 22°38'25.11" E) - współrzędne ostatniej lokalizacji dworu.
Do dzisiaj nie zachowały sie dokumenty, które mogłyby poświadczyć lokalizację "dworzyszcza", o którym mowa w akcie nadania wsi z 12 marca 1408 r. Musiał on być, jak sądzą niektórzy, usytuowany na wybitnie obronnym miejscu, niedaleko "grodziska".
Według inwentarza z 1726 r.[14] do folwarku, na który składał się dwór i zabudowania gospodarcze, prowadziły dwuskrzydłowe wrota wykonane z heblowanych desek, przykryte daszkiem osadzonym na drewnianych kulach. Dwór był kryty gontem i składał się z przedsionka i 5 izb. W jednej z nich znajdował się komin kwadratowy, prosty, wylepiony gliną, a przy nim piec kaflowy i dwie ławy. Jedną z izb stanowiła piekarnia, w niej był gliniany piec piekarski, ława, żłób dla bydła, przegroda dla cieląt, drabinka i żłobek. Obok dworu znajdował się spichlerz kryty gontem, obora opleciona chrustem oraz gumno wraz z szopą oplecioną chrustem, na słupach i pokrytą częściowo gontem i słomą. Całość zabudowań była ogrodzona drewnianym płotem.
Szczegółowy opis dworu oraz innych obiektów znajduje się w opracowaniu "Akta klucza rybotyckiego" (zespół 56/2223/0/1 i 2) dostępnym w Archiwum Państwowym w Przemyślu.
Dwór we władaniu rodziny Tyszkowskich zbudowany był z drewna, na fundamencie z kamienia i cegły o wymiarach ok. 9 x 19 m. Wejście do dworu znajdowało się od strony płd.-wsch. Obok dworu był staw, wokół którego rosły wierzby płaczące (źródełko - 49°40'45.86" N, 22°38'24.45" E), stajnia, stodoła i spichlerz.
Dwór na mapie z 1852 r.
Podczas I wojny światowej dwór został poważnie uszkodzony (zob. I wojna światowa). Dzierżawca dworu i innych dóbr Tyszkowskich, Antoni Jankowski, w umowie dzierżawy został zobowiązany do reparacji dworu.
Fragment kopii umowy dzierżawy
W 1939 r., po opuszczeniu dworu przez rodzinę Jankowskich, został on rozebrany przez miejscową ludność i spalony. Pozostały fragmenty umocnień ziemnych otaczających nieistniejące już zabudowania dworskie, wały otaczające staw oraz niektóre drzewa (zob. Miejsca).
4. Kapliczka (49°40'48.26" N, 22°38'38.75" E)
Przydrożna, murowana zwana “kapliczką św. Jana”, w części otynkowana o przekroju zbliżonym do kwadratu i wysokości 2 m; pokryta daszkiem namiotowym, niegdyś podbitym gontem, obecnie wykonanym z drewna.
Kapliczka - rzut
Została ustawiona na pamiątkę zniesienia pańszczyzny w 1848 r. W kapliczce znajduje się figurka przedstawiająca św. Jana, która w latach 70. ubiegłego wieku znikła w nieznanych okolicznościach i po wielu latach powróciła (zob. Aktualności, Miejsca).
Figurka św. Jana (1963 r.)
Kapliczka - widok z przodu (1963 r.)
Kapliczka - widok z tyłu (1963 r.)
5. Horbysko (49°40'48.91" N, 22°38'18.07" E)
Ok. 200 m od miejsca po dworze znajduje się kulminacja zwana Horbysko - fragment ugoru wśród łąk z zaklęśnięciem na szczycie o kształcie ziarna kukurydzy; obecnie zadrzewiony i zakrzewiony (pow. ok. 0,198 ha; zob. Miejsca). Na pagórku rośnie drzewo iglaste, sosna czarna (Pinus nigra) gatunek obcy, występujący naturalnie na terenach południowej i południowo-zachodniej Europy, co świadczy o tym, że znalazło się tam za sprawą człowieka. Wiek drzewa do ustalenia.
Horbysko na mapach historycznych pojawia się dopiero w XIX wieku (1869-1887). Czy pagórek ten powstał wcześniej a nabrał znaczenia w dalszych latach, tego nie wiadomo.
Według tradycji tu właśnie był pochowany władyka Michał Kopystyński. Mieszkańcy pamiętają jeszcze metalowy krzyż na kamiennym cokole stojący na Horbysku. Na mapach z czasów Austro-Węgier miejsce to zostało oznaczone znakiem krzyża
(zob. Kartografia archiwalna).
Więcej informacji na temat Horbyska oraz innego kopca ziemnego przy granicy wsi zawiera opracowanie własne - Kopiec z Kopysna.
6. Domy
We wsi zachowało się kilka starych chałup zrębowych; budowane były również chaty typu przysłupowego. Zabudowa zrębowa jak i przysłupowa charakteryzowała się tym, że pod jednym dachem łączono część mieszkalną i inwentarską.
************************************************************************
Więcej informacji na temat zabytków znaleźć można na stronie Narodowego Instytutu Dziedzictwa -zabytek.pl